fa تجزیه پایداری و اثر متقابل ژنوتیپ در محیط بر عملکرد دانه لاین‌های امیدبخش اصلاحی برنج (Oryza sativa L.) تخصصي Special پژوهشي Scientific & Research <strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">بهبود صفات و ویژگی‌های ارقام بومی و اصلاح‌ شده برنج ایرانی از مهم‌ترین برنامه‌های تحقیقاتی برنج در کشور محسوب می‌شود. در همین ارتباط تعداد هفت لاین خالص اصلاحی منتخب برنج در سه سال (1393 تا 1395) و چهار منطقه تنکابن، آمل، بابل و بهشهر در استان مازندران از نظر پایداری عملکرد و اثر متقابل ژنوتیپ در محیط مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتایج نشان داد که تفاوت بین ژنوتیپ‌ها از نظر اغلب صفات از جمله ارتفاع بوته، تعداد خوشه در بوته، تعداد دانه پر در خوشه و عملکرد دانه در اغلب محیط‌ها معنی‌دار بودند. لاین </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">G1</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> (</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">AN74</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">؛ حاصل از تلاقی نعمت/علی‌کاظمی)، بطور معنی‌داری زودرس‌تر از سایر لاین‌های امیدبخش بود و با رقم زودرس طارم محلی در یک گروه قرار گرفت. نتایج تجزیه واریانس مرکب نشان داد که اثر سال‌، اثر متقابل سال در مکان، ژنوتیپ در مکان و سال در مکان در ژنوتیپ بر عملکرد لاین‌های مورد ارزیابی معنی‌دار بود. نتایج تجزیه پایداری عملکرد ژنوتیپ‌ها نشان داد که لاین </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">G1</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> (</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">AN74</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">)، با شیب خط رگرسیونی غیر‌معنی‌دار (62/0=</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">bi</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">) و میانگین عملکرد 6500 کیلوگرم در هکتار، دارای پایداری اختصاصی برای مناطق مرکزی مازندران بود. لاین </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">G7</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">، (</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">TS84</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">)، با شیب خط رگرسیونی غیرمعنی‌دار (89/0) و عملکرد دانه 8089 کیلوگرم در هکتار، از پایداری عمومی بالایی برخوردار بود. تجزیه اثر متقابل ژنوتیپ در محیط به روش امی (</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">AMMI</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">) نشان داد که تنها مولفه‌های اثر متقابل اول و دوم بر عملکرد دانه معنی‌دار بودند و به ترتیب 8/36 و 1/26 درصد از تغییرات اثر متقابل ژنوتیپ در محیط بر عملکرد دانه را توجیه کردند. نتایج نشان داد که لاین زودرس و پاکوتاه </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">G1</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> (</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">AN74</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">) با میانگین عملکرد 6500 کیلوگرم در هکتار دارای پایداری مناسبی در مناطق مرکزی مازندران (آمل و بابل) و لاین متوسط‌رس و پاکوتاه </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">G7</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> (</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">TS84</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">؛ حاصل از تلاقی </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">SHZ2</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">/طارم محلی) با میانگین عملکرد 8089 کیلوگرم در هکتار در اغلب محیط‌ها دارای پایداری بالاتر و نوسان عملکردی کمتری نسبت به سایر ژنوتیپ‌ها بود. لاین </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">G1</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> (</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">AN74</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">؛ حاصل از تلاقی نعمت/علی‌کاظمی) دارای کوتاه‌ترین ارتفاع بوته (7/85 سانتی‌متر) و زودرس‌ترین لاین (97 روز از بذرپاشی در خزانه تا برداشت) بود. بدین جهت، دو لاین </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">AN74</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> و </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">TS84</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> به عنوان ژنوتیپ‌های مناسب جهت ادامه بررسی در آزمایشات تحقیقی ترویجی و ارزیابی‌های به زراعی </span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">قابل </span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">توصیه هستند. </span></span></strong> Improvement of rice characteristics of Iranian traditional and high-yielding cultivars is very important in rice breeding programmes for sustainable rice production in Iran. Therefore, a total of seven advanced promising breeding lines of rice were tested for their adaptability and genotype &times; environment interaction in 2014 to 2016 and four locations at Amol, Babol, Behshahr and Tonekabon, Iran. Results of analysis of variance showed significant differences among these promising breeding lines and their parents as well as check cultivars for important characteristics such as grain yield, plant height, panicle number per plant, grain per panicle most of environments. It&#39;s found that promising breeding line G1 (AN74), originated from Alikazemi &times; Nemat, was significantly early maturity as compared with other lines, and was similar to Tarom-Mahalli, a local variety. Combined analysis of variance indicated that year, year &times; location, genotypes &times; location and year &times; location &times; genotype interaction effects were significant on grain yield. According to the adaptability analysis for grain yield, we found that two promising breeding lines; AN74 (G1) with <em>bi</em>=0.62 and an average yield of 6500 Kg/ha showed specific adaptation in central Mazandaran, while genotype TS84 (G7) with <em>bi</em>=0.89 and average yield of 8089 kg.ha^-1 with higher yield and yield stability in most of the environments. Analysis of genotype &times; environment interaction through AMMI method showed that two first components of interaction (IPCA1 and IPCA2) were significant explained 36.8 and 26.1 percent of the variation in grain yield, respectively. The promising breeding line AN74, of Ali-Kazemi background, with an average of 97 days to 50 percent flowering, plant height of ~85 cm and intermediate amylose content (20~24 %) was identified as a suitable promising breeding line for centeral areas of Mazandaran. Another suitable promising breeding line with Tarom background, TS84, was well adapted to rice growing areas in Mazandaran. Therefore, these two promising breeding lines; AN74 and TS84 can be considered for further verifications on farmers&rsquo; fields for being released as new rice cultivars. برنج, تجزیه واریانس مرکب, پایداری عملکرد, رگرسیون و لاین امیدبخش Combined analysis of variance, Promissing lines, Regression, Rice and Stability of grain yield. 329 344 http://agrobreedjournal.ir/browse.php?a_code=A-10-1-578&slc_lang=fa&sid=1 Ali Moumeni علی مومنی amoumeni@areeo.ac.ir 10031947532846004808 10031947532846004808 Yes Associate Prof., Rice Research Institute of Iran, Mazandaran Branch, Amol. Agricultural Research, Education and Extension (AREEO), Iran دانشیار موسسه تحقیقات برنج کشور- معاونت مازندران، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی Ali Mohaddesi علی محدثی 10031947532846004809 10031947532846004809 No Researcher, Rice Research Institute of Iran, Mazandaran Branch, Amol. Agricultural Research, Education and Extension (AREEO), Iran محقق موسسه تحقیقات برنج کشور- معاونت مازندران، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی. Mehrdad Amo-oughli-Tabari مهرداد عمواقلی‌طبری 10031947532846004810 10031947532846004810 No Assistant Prof., Rice Research Institute of Iran, Mazandaran Branch, Amol. Agricultural Research, Education and Extension (AREEO), Iran استادیار موسسه تحقیقات برنج کشور- معاونت مازندران، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی Fatemeh Tavassoli-Larijani فاطمه توسلی لاریجانی 10031947532846004811 10031947532846004811 No Researcher, Rice Research Institute of Iran, Mazandaran Branch, Amol. Agricultural Research, Education and Extension (AREEO), Iran محقق موسسه تحقیقات برنج کشور- معاونت مازندران، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی. Vahid Khosravi وحید خسروی 10031947532846004812 10031947532846004812 No Researcher, Rice Research Institute of Iran, Mazandaran Branch, Amol. Agricultural Research, Education and Extension (AREEO), Iran مربی موسسه تحقیقات برنج کشور- معاونت مازندران، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی