fa ارزیابی تحمل تنش خشکی در لاین‌های امیدبخش سورگوم علوفه‌ای (Sorghum bicolor L. Moench) تخصصي Special پژوهشي Scientific & Research <strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">به منظور بررسی تحمل تنش خشکی در لاین‌های امید بخش سورگوم علوفه&shy;ای، آزمایشی به صورت کرت&shy;های خرد شده در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار در مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر کرج به مدت دو سال زراعی<br> ( 1390 و1391) اجرا شد. در این پژوهش، عامل اصلی آبیاری در سه سطح (آبیاری پس از 60 ،120 و180 میلی متر تبخیر از سطح تشتک تبخیر) و عامل فرعی لاین‌های امیدبخش سورگوم علوفه‌ای در پنج سطح (</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">KFS2</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">، </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">KFS3</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">،&nbsp; </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">KFS12</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">،&nbsp; </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">KFS17</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">&nbsp; و </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">KFS18</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">)، مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتایج تجزیه واریانس مرکب صفات نشان داد که عملکرد علوفه خشک و تر و ارتفاع بوته در سطوح آبیاری دارای اختلاف معنی&shy;دار بودند. در تیمار تنش شدید (180 میلی‌متر تبخیر؛ </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">IR3</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">)، لاین&shy;های </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">KFS3</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">، </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">KFS2</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> و</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;"> KFS18 </span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">به ترتیب با میانگین عملکرد 3/112،&nbsp; 5/97 و 9/95 تن در هکتار، بیشترین عملکرد علوفه&rlm;تر را داشتند. شاخص‌های تحمل تنش (</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">STI</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">)، میانگین هندسی بهره‌وری (</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">GMP</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">) و میانگین تولید (</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">MP</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">) با همبستگی مثبت و معنی‌دار با عملکرد علوفه در شرایط تنش و بدون تنش، به&shy;عنوان معیارهای مناسب جهت شناسایی ژنوتیپ‌های متحمل به تنش خشکی شناخته شدند. لاین </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">KFS3</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> با بالاترین مقدار </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">STI</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> (18/1) در نمودار بای پلات در ناحیه با پتانسیل تولید بالا و حساسیت به خشکی پایین قرار گرفت. نتایج حاصله از نمودار چند متغیره بای&shy;پلات و همبستگی شاخص&shy;ها با عملکرد علوفه&rlm;تر در شرایط بدون تنش و تنش نشان داد که شاخص&shy;های</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">MP</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> ،</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">GMP</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> و </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">STI</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> نسبت به سایر شاخص&shy;ها در پیش‌بینی عملکرد از اهمیت بالایی برخودار هستند و با استفاده از این شاخص&shy;ها می&shy;توان ژنوتیپ&shy;های متحمل را بهترگزینش کرد. این شاخص&shy;ها با همبستگی مثبت و معنی&shy;دار با عملکرد علوفه در شرایط تنش و بدون تنش، به&shy;عنوان معیارهای مناسب جهت شناسایی ژنوتیپ‌های متحمل به تنش تعیین شده و لاین </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">KFS3</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> به&shy;عنوان مناسب‌ترین لاین در شرایط تنش خشکی شناخته شد. </span></span></strong> &nbsp;To evaluate the drought tolerance in forage sorghum promising lines, a filed experiment was conducted as split plot arrangement using randomized complete block design (RCBD) with three replications at the Research Farm of Seed and Plant Improvement Institute, Karaj, Iran, in 2011 and 2012 growing seasons. Main plots consisted of three irrigation regimes (irrigation after 60, 120 and 180 mm evaporation from class-A Pan) and sub-plots included five forage sorghum promising lines (KFS₂, KFS₃, KFS₁₂, KFS₁₇ and KFS₁₈). Combined analysis of variance showed that the effect of irrigation regimes on fresh and dry forage yield and plant height was significant (P &le; 0.01). Under sever drought stress the highest forage yield was obtained from KFS₃, KFS₂ and KFS₁₈ lines (112.3, 97.5 and 95.9 t.ha^-1 respectively). Results revealed that stress tolerance index (STI), geometric mean productivity (GMP) and mean productivity (MP) indexes had significant positive correlations with forage yield under stress and non-stress conditions and were identified as suitable indices for screening of forage sorghum promising lines. The results of biplot analysis indicated that KFS₃ line with the highest STI (1.18) had high forage yield potential and low susceptibility to drought stress. The results of multivariate biplot analysis and correlation of indices using forage yield data under stress and non-stress conditions showed that MP, GMP and STI were the suitable&nbsp; indices for predicting forage yield of sorghum promising lines and superior genotypes could be selected based on these indices. KFS₃ promising line was identified as highly adpated forage sorghum genotype to drought stress condition. بای‌پلات, سورگوم علوفه‌ای‌, شاخص‌های تحمل تنش و لاین‌های امید بخش. Biplot, Forage sorghum, Forage yield, Promising lines, Stress tolerant indices. 73 85 http://agrobreedjournal.ir/browse.php?a_code=A-10-1-533&slc_lang=fa&sid=1 Azim Khazaei عظیم خزائی 100319475328460010747 100319475328460010747 Yes عضو هیات علمی مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، کرج، ایران