fa ارزیابی صفات فیزیولوژیک ژنوتیپ‌های گندم نان زمستانه و دوفصله در شرایط قطع آبیاری انتهای فصل تخصصي Special پژوهشي Scientific & Research کمبود آب مهم‌ترین عامل محدود کننده تولید محصولات کشاورزی در مناطق خشک و نیمه خشک است و به همین علت دستیابی به ارقام گندم متحمل به تنش کم آبی، در برنامه‌های به‌نژادی از اولویت خاصی برخوردار می‌باشد. به منظور ارزیابی تحمل ژنوتیپ‌های گندم نان به تنش خشکی پس از گلدهی و20 روز بعد از گلدهی در طول سه سال زراعی90 -1387 آزمایش‌هایی تحت شرایط آبیاری بدون تنش و تنش خشکی با استفاده از 19 ژنوتیپ امید بخش گندم نان زمستانه و بینابین به صورت کرت‌های خرد شده بر پایه طرح بلوک‌های کامل تصادفی شامل سه عامل رژیم آبیاری به عنوان عامل اصلی و ژنوتیپ‌های گندم به عنوان عامل فرعی با سه تکرار در موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر- کرج اجرا شد. نتایج نشان داد که تنش خشکی علاوه بر عملکرد دانه، شاخص برداشت، محتوای نسبی آب برگ پرچم، افت دمای پوشش گیاهی، محتوای کلروفیل و پایداری غشای سلولی را کاهش داد. ژنوتیپ‌های با عملکرد بالاتر، از محتوای نسبی آب برگ پرچم، افت دمای پوشش گیاهی و پایداری غشای سلولی بالاتری برخوردار بودند. در شرایط تنش خشکی شدید ( قطع آبیاری پس از مرحله گلدهی) (S1) همبستگی مثبت و بسیار معنی‌داری بین عملکرد دانه و افت دمای پوشش گیاهی و پایداری غشای سلولی وجود داشت. ژنوتیپ شماره 6 از نظر افت دمای پوشش گیاهی و پایداری غشای سلولی بالاترین و ژنوتیپ‌های شماره 1، 2 و 12 (به ترتیب ارقام شهریار و الوند و لاین (Basswood/MV17) کمترین مقدار را در شرایط تنش شدید (S1) به خود اختصاص دادند. با توجه به این همبستگی به نظر می‌رسد افت دمای پوشش گیاهی و پایداری غشای سلولی می‌توانند به عنوان شاخص‌های گزینش ژنوتیپ‌های متحمل به تنش خشکی درنظر گرفته شوند. ارزیابی ژنوتیپ‌ها از نظر تحمل خشکی با استفاده از شاخص‌های تحمل تنش (STI)، حساسیت به تنش (SSI)، تحمل (TOL)، میانگین بهره‌وری (MP) و میانگین هندسی (GMP) انجام گرفت. در مجموع با در نظرگرفتن شاخص‌های فیزیولوژیک و شاخص‌های حساسیت و تحمل خشکی و همچنین عملکرد دانه در دو شرایط بدون تنش و تنش خشکی، ژنوتیپ شماره 6 که حاصل تلاقی رقم پیشتاز با رقم فرانسوی گاسپارد می‌باشد (Pishtaz*2/Gaspard)به عنوان برترین و متحمل‌ترین ژنوتیپ‌ها به هر دو تنش خشکی ملایم ( تنش پس از مرحلۀ شیری دانه) و خشکی شدید (تنش پس از مرحلۀ گلدهی) مشخص گردید و جهت معرفی به کشاورزان در آزمایشات On-farm در شرایط زارعین شرکت داده شدند. Drought stress is the most limiting factor for agricultural production in arid and semi-arid regions, therefore development of drought tolerant varieties in wheat breeding programs is in top priority. This experiment was conducted to compare 19 facultative and winter wheat genotypes under normal irrigation and anthesis (S1) and post-anthesis (S2) drought stress conditions, as split plot arrangements in randomized complete blocks design with three replications at Karaj agricultural research station of Iran in 2008-11 cropping seasons. Drought stress affected grain yield, Harvest index (HI), leaf relative water content (RWC), canopy temperature depression (CTD), chlorophyll (CHL) and cell membrane stability (CMS). Results showed that genotypes with high grain yield also had higher leaf relative water content (RWC), canopy temperature depression (CTD) and cell membrane stability (CMS). Under S1 drought stress condition, grain yield had significant positive correlation with cell membrane stability (CMS) and canopy temperature depression (CTD), therefore, cell membrane stability and canopy temperature depression could be used for selection of tolerant genotypes. Among the genotypes, genotype no. 6 had higher cell membrane stability and canopy temperature depression than the others. Tolerance and susceptibility of the genotypes to drought stress were assessed using STI, SSI, TOL, MP and GMP. Considering grain yield, physiological traits and stress susceptibility indices in three conditions, genotype no. 6 (Pishtaz*2/Gaspard) was identified as the most tolerant genotype and was selected for on-farm trials. تنش خشکی, شاخص‌های حساسیت و تحمل به خشکی, صفات فیزیولوژیک و گندم. Drought stress, Physiological traits, Susceptibility and Tolerance indices and Wheat 121 135 http://agrobreedjournal.ir/browse.php?a_code=A-10-1-42&slc_lang=fa&sid=1 Ahmadreza Koocheki احمد رضا کوچکی arkoocheki@yahoo.com 100319475328460011202 100319475328460011202 Yes مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر Amir Yazdansepas امیر یزدان سپاس 100319475328460011203 100319475328460011203 No مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر Osman Mahmadyorov عثمان محمد یوروف 100319475328460011204 100319475328460011204 No دانشگاه کشاورزی تاجیکستان