Iranian Society of Crops and Plant Breeding Sciences

fa تجزیه پایداری عملکرد دانه و ارزیابی برهمکنش ژنوتیپ در محیط برای ژنوتیپ‌های سورگوم دانه‌ای [Sorghum bicolor (L.) Moench] Analysis of grain yield stability and assessment of genotype × environment interaction for grain sorghum (Sorghum bicolor L. Moench) genotypes تخصصي Special پژوهشي Scientific & Research برهمکنش ژنوتیپ در محیط باعث ایجاد پیچیدگی در پیش&rlm;بینی عملکرد شده و در برنامه&rlm;های به&rlm;زراعی و به&rlm;نژادی گیاهان زراعی یک چالش محسوب می‌شود. برای ارزیابی عملکرد و برهمکنش ژنوتیپ در محیط در 18 رقم، لاین و هیبرید سورگوم دانه&rlm;ای داخلی و خارجی، آزمایشی در قالب طرح بلوک&rlm;های کامل تصادفی با سه تکرار در چهار مکان کرج، گرگان، بیرجند و اصفهان در دو سال 1395 و 1396 اجرا شد. نتایج تجزیه واریانس مرکب داده&rlm;ها نشان داد که مکان&rlm;ها، ژنوتیپ&rlm;ها و برهمکنش آن&rlm;ها از نظر عملکرد دانه دارای تفاوت معنی&rlm;داری بودند. نتایج مقایسه میانگین‌ها نشان داد که ژنوتیپ 15 (High yield700) با 7986 کیلوگرم در هکتار، دارای بیشترین عملکرد دانه و ژنوتیپ&rlm;های 17، 6، 16 و 8 به‌ترتیب با 6894، 6172، 5960 و 5906 کیلوگرم در هکتار، در رتبه&rlm;های بعدی قرار داشتند. ژنوتیپ&rlm;های 15 و 17 دارای کمترین واریانس درون مکانی بودند و علاوه بر پایداری بالا، عملکرد مناسبی نیز داشتند. نتایج تجزیه واریانس به روش امی (AMMI) و برازش مؤلفه&rlm;های اصلی به برهمکنش ژنوتیپ در محیط نشان داد که پنج مؤلفه اصلی اول در سطح یک درصد معنی&rlm;دار بودند. این پنج مؤلفه در مجموع 1/94 درصد از تغییرات برهمکنش ژنوتیپ در محیط را توجیه نمودند. تجزیه خوشه&rlm;ای بر اساس اولین مؤلفه اصلی برهمکنش، چهار گروه ژنوتیپی را مشخص نمود. نتایج این آزمایش نشان داد که  ژنوتیپ های با عملکرد دانه بالا دارای پایداری عملکرد مناسبی نیز بودند. با توجه به نتایج مدل امی و پارامتر ارزش پایداری امی (ASV)، ژنوتیپ&rlm;های 17 (Drought tolerant) ، 4 (Fast green400)، 6 (FGCSI04)، 15) High yield700 ( و 16 (Human900) از نظر عملکرد دانه و پایداری عملکرد مناسب تشخیص داده شدند و ژنوتیپ&rlm;های  15 ((High yield700 و 17 ((Drought tolerant در کلیه مکان&rlm;ها جزء برترین ژنوتیپ‌ها بوده و قدرت سازگاری عمومی بالایی با محیط‌های مورد مطالعه داشتند. The interaction of genotype × environment creates complications in yield prediction and is a challenge for agronomy and plant breeding programs. To evaluate grain yield stability and genotype × environment interaction for 18 local and exotic grain sorghum cultivars, lines, and hybrids, a field experiment was conducted using randomized complete block design with three replications in four regions of Karaj, Gorgan, Birjand, and Isfahan, Iran in two cropping seasons (2016 and 2017). Combined analysis of variance showed that locations, genotypes and their interaction effect were signifinat on grain yield. Mean comparisons showed that genotype No. 15 (High yield700) had the highest grain yield (7986 kg.ha-1) followed bygenotypes No. 17, 6, 16, and 8 with grain yield of 6894, 6172, 5960, and 5906 kg.ha-1, respectively. Genotypes No. 15 and 17 had the lowest year within location variance, and in addition to high grain yield stability had optimal grain yield. Analysis of variance by AMMI model and fitting of principal components to the interactions of genotype × environment showed that five main components were significant (P ≤0.01). These five components explained 94.1% of the observed variance of genotype × environment interaction. Cluster analysis identified four genotypic groups based on the first main component of genotype × environment interaction. In this study, high yielding genotypes also had good grain yield stability. AMMI model and AMMI stability value (ASV) parameter showed that genotypes No. 17 (Drought tolerant), 4 (Fast green400), 6 (FGCSI04), 15 (High yield700) and 16 (Human900) had high grain yield and yield stability. Genotypes No. 15 and 17 identiifed as superior genotypes well adapted to different test environments, in this study. ارزش پایداری امی, تجزیه به مؤلفه‌های اصلی, تجزیه خوشه‌ای و سورگوم AMMI stability value, Cluster analysis, Principle component analysis, Adaptatability and Sorghum 211 222 http://agrobreedjournal.ir/browse.php?a_code=A-10-574-3&slc_lang=fa&sid=1 Azim Khazaei عظیم خزائی az42095@yahoo.com 10031947532846009229 10031947532846009229 Yes Assistant Prof., Seed and Plant Improvement Institute, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Karaj, Iran استادیار مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، کرج، ایران Masoud Torabi مسعود ترابی masoud.agro.ir@gmail.com 10031947532846009230 10031947532846009230 No Assistant Prof., Agricultural and Natural Resources Research and Education center of Esfahan, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Esfahan, Iran استادیار مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی و آموزش اصفهان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، اصفهان، ایران Mohammad taghi Fyzbakhsh محمد تقی فیض بخش feyz_54@yahoo.com 10031947532846009231 10031947532846009231 No Assistant Prof., Agricultural and Natural Resources Research and Education Center of Golestan, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Gorgan, Iran استادیار مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی و آموزش گلستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، گرگان، ایران Ali Azari Nasrabad علی آذری نصر آباد azari_ali2003@yahoo.com 10031947532846009232 10031947532846009232 No Assistant Prof., Agricultural and Natural Resources Research and Education Center of Southern Khorasan, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Birjand, Iran استادیار مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی و آموزش خراسان جنوبی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، بیرجند، ایران