fa اثرکم‌آبیاری و فاصله بوته روی ردیف بر صفات مورفولوژیک و عملکرد دانه لاین‌های امیدبخش سورگوم دانه‌ای Sorghum bicolor L. Moench) ( تخصصي Special پژوهشي Scientific & Research <strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">به&rlm;منظور بررسی اثر کم‌آبیاری و فاصله&nbsp; بوته روی ردیف بر عملکرد و اجزای عملکرد لاین&shy;های امید بخش سورگوم دانه‌ای،آزمایشی به‌صورت کرت‌های خرد شده- فاکتوریل در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار طی سال&shy;های زراعی 95-1394 در مزرعه تحقیقاتی مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر کرج اجرا شد. تیمارهای آزمایشی شامل سه سطح آبیاری (پس از 60 ، 120 و180 میلی&shy;متر تبخیر تجمعی از سطح تشتک تبخیر) در کرت‌های اصلی و سه فاصله بوته روی ردیف </span></span></strong><br> <strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">(8 ، 12 و 15 سانتی&rlm;متر؛ به ترتیب معادل 21، 14 و 11 بوته در مترمربع) و سه لاین سورگوم دانه&shy;ای (</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">KGS23</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> ، </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">KGS32</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> و </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">KGS36</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">) (به صورت فاکتوریل) بودند. نتایج تجزیه واریانس مرکب نشان داد که عملکرد دانه لاین‌های سورگوم تفاوت معنی‌داری داشته و بیشترین (5333 کیلوگرم در هکتار) و کمترین عملکرد دانه (4011 کیلوگرم در هکتار) به ترتیب از لاین&rlm;های </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">KGS23</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> و </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">KGS32</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> بدست آمد. نتایج نشان داد که سطوح آبیاری نیز اثر معنی‌داری بر لاین&rlm;های سورگوم دانه&rlm;ای داشته و لاین </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">KGS23</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> از نظر اکثر صفات مورد بررسی نسبت به دو لاین دیگر، برتری معنی&rlm;داری داشت. لاین </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">KGS23</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">&nbsp; علاوه بر عملکرد بالا و صفات مورفولوژیک مناسب، سازگاری مطلوبی با شرایط کم‌آبیاری داشته و پس از آن لاین </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">KGS36</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> بالاترین عملکرد دانه و تحمل به خشکی را داشت. اثر تراکم بوته بر عملکرد علوفه و عملکرد بیولوژیک لاین‌های سورگوم معنی&rlm;دار بود و با افزایش تراکم بوته، عملکرد علوفه و عملکرد بیولوژیک نیز افزایش یافت. براساس شاخص‌های تحمل تنش </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">(STI)</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;">،&nbsp; میانگین هندسی بهره‌وری </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">(GMP)</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> و عملکرد دانه، سورگوم لاین امیدبخش </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:times new roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">KGS23</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:b zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> که در کلیه سطوح آبیاری عملکرد دانه بالاتری داشت، به&rlm;عنوان لاین متحمل به شرایط کم‌آبیاری با عملکرد بالا شناسایی شد.</span></span></strong> To evaluate the effect of deficit irrigation and within row spacing on grain yield and yield components of grain sorghum promising lines, an experiment was conducted as split plot-factorial arrangement in randomized complete block design with three replications in 2015 and 2016 at the research field of Seed and Plant Improvement Institute, Karaj, Iran. Main plots consisted of three irrigation regimes (irrigation applied after 60, 120 and 180 mm cumulative evaporation from Class A pan) and sub-plots included factorial combination of three levels of within row spacing [8, 12 and 15 cm (21, 14 and 11 plant.m^-2, respectively)] and three promising lines of grain sorghum (KGS23, KGS32, and KGS36). Combined analysis of variance showed that the sorghum prmising lines differed significantly for grain yield. The highest (5333 kg.ha^-1) and lowest (4011 kg.ha^-1) grain yield obtained from promising lines KGS23 and KGS32, respectively. The results showed that the response of the grain sorghum promising lines to the irrigation regimes was different, and KGS23 was significantly superior in comparison with the other two lines for most of the studied traits. In addition to high grain yield and desirable morphological traits, KGS23 showed adaptibility to deficit irrigation conditions. KGS36 ranked next to KGS23 for grain yield and tolerance to deficit irrigation. The effect of within row spacing on forage yield and biological yield was significant. Decreasing the within row spacing increased the forage and biological yields. Considering the stress tolerance (STI), geometric mean productivity (GMP) and grain yiled, KGS23 promising line which had higher grain yield in all irrigation regimes was identified as tolerant line with high grain yield. آبیاری محدود, سورگوم دانه‌ای, شاخص تحمل تنش و عملکرد علوفه Deficit irrigation, Grain sorghum, Stress tolerance indices and Forage yield 96 108 http://agrobreedjournal.ir/browse.php?a_code=A-10-1-587&slc_lang=fa&sid=1 Azim Khazaei عظیم خزائی Az42095@yahoo.com 10031947532846006879 10031947532846006879 Yes Assistant Prof., Seed and Plant Improvement Institute, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Karaj, Iran استادیار پژوهشی موسسه تحقیقات اصلاح و نهال و بذر، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، کرج، ایران