fa ارزیابی برهمکنش ژنوتیپ در محیط در آزمایش‌های ناحیه‌ای عملکرد ژنوتیپ‌های گندم دوروم (.Triticum turgidum var. durum L) تخصصي Special پژوهشي Scientific & Research <strong><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:10.0pt;">هدف از این تحقیق ارزیابی برهمکنش ژنوتیپ در محیط بر عملکرد دانه 20 ژنوتیپ گندم دوروم جهت تعیین سازگاری و پایداری عملکرد ژنوتیپ‌های مورد بررسی با استفاده از روش&shy;های آماری چند متغیره (</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">GGE</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> بای‌پلات) و تک متغیره پایداری بود. ژنوتیپ‌های گندم دوروم طی سه سال زراعی (97-1394) در ایستگاه&shy;‌های تحقیقات دیم سرارود (کرمانشاه)، مراغه و شیروان (خراسان شمالی) در شرایط دیم و آبیاری تکمیلی (سرارود و مراغه) مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتایج تجزیه واریانس مرکب داده‌ها نشان داد که بین ژنوتیپ‌ها، محیط‌ها و برهمکنش آنها از نظر عملکرد دانه تفاوت معنی‌داری وجود داشت. سهم اثر اصلی برای محیط، ژنوتیپ و برهمکنش ژنوتیپ در محیط به ترتیب 9/81، 1/2&nbsp; و2/5 درصد از مجموع مربعات کل بود. بزرگی اثر محیط نشان دهنده متفاوت بودن محیط‌ها بود که باعث معنی‌دار شدن برهمکنش ژنوتیپ در محیط و ایجاد تغییر در عملکرد دانه ژنوتیپ‌های گندم شد. بر اساس نتایج تجزیه </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">GGE</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> بای&shy;پلات، محیط‌های مورد آزمایش به چند گروه‌ که امکان سازگاری خصوصی را برای ژنوتیپ‌ها&nbsp; داشتند، گروه‌بندی شدند. میانگین عملکرد دانه ژنوتیپ‌ها 2649 کیلوگرم در هکتار و در شرایط دیم و آبیاری تکمیلی به ترتیب 2212 و 3303 کیلوگرم در هکتار بود و بیشترین میانگین عملکرد دانه در شرایط دیم مربوط به ژنوتیپ‌ </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">G15</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> (2622 کیلوگرم در هکتار) و در شرایط آبیاری تکمیلی مربوط به ژنوتیپ </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">G3</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> (3744 کیلوگرم در هکتار) بود. بر اساس مدل </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">GGE</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> بای‌پلات،<br> لاین&shy;های </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">G14</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:10.0pt;">،&nbsp; </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">G15</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:10.0pt;">، </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">G8</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:10.0pt;">، </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">G16</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> و </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">G11</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> بعنوان ژنوتیپ&shy;های مطلوب با میانگین عملکرد دانه بالاتر و پایداری عملکرد بیشتر، شناسایی شدند. بر اساس آماره&shy;های پایداری، لاین </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">G14</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> بعنوان ژنوتیپ پایدار شناخته شد. نتایج نشان داد که محیط مراغه با توجه به دارا بودن ویژگی&shy;های قدرت تمایز و نمایندگی بهتر برای ارزیابی ژرم پلاسم&shy;های زمستانه گندم دوروم، مناسب&shy;تر بود. بنابراین وجود لاین&shy;های با عملکرد و پایداری عملکرد بیشتر و سازگار به شرایط دیم در مناطق سرد، نشان&shy;دهنده بهبود ژنتیکی در برنامه‌های به&shy;نژادی گندم دوروم در مناطق معتدل و سرد دیم کشور می‌باشد. </span></span></strong><br> <br> &nbsp; The objective of this experiment was to analyze genotype &times; environment (GE) interaction for grain yield of 20 durum wheat genotypes to identify the yield stability and adaptability of genotypes using GGE biplot method as well as some univariate stability statistics. The genotypes were evaluated in three rainfed stations of Sararood (Kermanshah), Maragheh and Shirvan, Iran under both rainfed and supplemental irrigation conditions in three cropping cycles from 2015 to 2018. Combined analysis of variance showed significant differences among the genotypes, environments and GE interaction effects. The environment effect was accounted for the 81.9% followed by GE interaction for 5.2% and genotype for 2.1% of total sum ofsquare (TSS). The large size of the GE interaction variance relative to genotype, suggests the possible existence of sub-environmental groups and genotypes with high grain yield and specific adaptation. Mean grain yield of genotypes across all environments was 2649 kg.ha^-1, and 2212 and 3303 kg.ha^-1 under rainfed and supplemental irrigation conditions, respectively. The highest mean yield was observed for breeding line G15 (2622 kg.ha^-1) under rainfed conditions, and G3 (3744 kg.ha^-1) under supplemental irrigation conditions. The GGE biplot analysis could differentiate environments to sub-environmental groups with top yielding genotypes. According to GGE biplot, breeding lines G14, G15, G8, G16 and G11 were identified as ideal genotypes with high mean grain yield and yield stability performance. Based on stability parameters the high yielding breeding line G14 identified to have the most stable grain yiled. The environments belonged to Maragheh location with higher &quot;discriminativeness and representativeness&quot; ability was found as ideal location for evaluation of winter durum wheat germplasm. The results also showed genetic gains for high grain yield and yield stability for durum wheat breeding program under cold and temperate cold dryland conditions of Iran.&nbsp;<br> <br> &nbsp; برهمکنش ژنوتیپ در محیط, پایداری عملکرد, سازگاری, گندم دوروم و GGE بای‌پلات. Adaptability, Durum wheat, Genotype×environment interaction, GGE biplot andYield stability. 15 31 http://agrobreedjournal.ir/browse.php?a_code=A-10-631-1&slc_lang=fa&sid=1 Reza Mohammadi رضا محمدی r.mohammadi@areeo.ac.ir 10031947532846006570 10031947532846006570 Yes Dryland Agricultural Research Institute, Sararood Branch, Agricultural Research, Education and Extension Organization, AREEO, Kermanshah, Iran موسسه تحقیقات کشاورزی دیم کشور، معاونت سرارود، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، کرمانشاه، ایران Behzad Sadeghzadeh بهزاد صادق زاده Behzada2@yahoo.com 10031947532846006571 10031947532846006571 No Dryland Agricultural Research Institute, Agricultural Research, Education and Extension Organization, AREEO, Maragheh, Iran موسسه تحقیقات کشاورزی دیم کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، مراغه، ایران Malak Masoud Ahmadi ملک مسعود احمدی malakmassoudahmadi@yahoo.com 10031947532846006572 10031947532846006572 No Agricultural and Natural Resources Research and Education Center of Northern Khorasan Agricultural Research, Education and Extension Organization, AREEO, Bojnourd, Iran مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی خراسان شمالی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، بجنورد، ایران