fa اثر تنش خشکی بر محتوای اسمولیت‌های سازگار، فعالیت‌آنزیمی و عملکرد دانه ژنوتیپ‌های نخود (Cicer arietinum L.) تخصصي Special پژوهشي Scientific & Research <p>به منظور بررسی رابطه بین تجمع اسمولیت‌های سازگار و فعالیت آنزیم سوپراکسیددیسموتاز در واکنش ژنوتیپ‌های نخود به تنش خشکی، دو آزمایش مجزا در شرایط مزرعه و کنترل شده در سال زراعی 90-1389 در دانشکده کشاورزی دانشگاه کردستان به اجرا گذاشته شدند. آزمایش مزرعه‌ای به صورت کرت‌های خرد شده در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی اجرا شد. عامل اصلی شامل دو تیمار (آبیاری مطلوب و دیم) و عامل فرعی شامل 19 ژنوتیپ نخود بودند. آزمایش گلدانی نیز به صورت فاکتوریل در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با دو سطح پتانسیل آبی 3- بار (شاهد) و 12- بار (تنش خشکی) و 19 ژنوتیپ نخود انجام ‌شد. نتایج نشان داد که اثرات تنش خشکی و ژنوتیپ بر عملکرد دانه در آزمایش مزرعه‌ای معنی‌دار بود. بر این اساس ژنوتیپ‌های نخود متحمل به خشکی شناسایی شدند. در آزمایش گلدانی برخی از ویژگی‌های فیزیولوژیکی رابطه مشخصی با نمود ژنوتیپ‌ها در شرایط مزرعه نشان دادند. در مرحله زایشی تنش خشکی میزان پروتئین محلول برگ را از 5/17 به 5 میلی گرم بر گرم وزن تر کاهش داد، اما در مجموع رابطه‌ای بین میزان پروتئین محلول برگ و مقاومت به خشکی مشاهده نشد. با افزاش میزان پرولین و کربوهیدرات‌های محلول بویژه در مرحله رویشی، شاخص تحمل به تنش بهبود پیدا کرد. همچنین رابطه مثبتی بین تجمع پرولین و کربوهیدرات‌های محلول (**59/0 = r) مشاهده شد که نشان‌دهنده نقش مشترک این دو در بهبود تحمل به تنش است. در مرحله رویشی تحت تنش خشکی میزان پرولین از 27/0 به 4/2 میلی گرم بر گرم وزن تر و غلظت کربوهیدرات‌های محلول از 14 به 9/16 میلی گرم بر گرم افزایش یافت. نتایج این تحقیق نشان داد که تجمع کربوهیدرات‌های محلول در مقایسه با تجمع پرولین ارتباط بیشتری با تحمل به خشکی در ژنوتیپ‌های نخود داشت و نقش تنظیم‌کنندگی اسمزی کربوهیدرات‌های محلول تحت تنش خشکی در نخود دو برابر پرولین بود. بنابراین به نظر می‌رسد که میزان کربوهیدرات‌های محلول شاخص مناسب‌تری برای ارزیابی تحمل به خشکی در نخود می‌باشد، اما رابطه مشخصی بین فعالیت سوپر اکسید دیسموتاز و تحمل به تنش مشاهده نگردید و به نظر می‌رسد که فعالیت آین آنزیم به شدت تنش بستگی داشته و به تفاوت‌های ژنوتیپی وابسته نیست.</p> The relationship between accumulation of compatible osmolytes and superoxide dismutase (SOD) activity with grain yield of chickpea genotypes in responses to drought stress was studied in two separate experiments a field and a pot experiments at the Faculty of Agriculture, University of Kurdistan, Sanandaj, Iran, in 2010-11 cropping season. Field experiment was carried out as split plot arrangement in randomized complete blocks design (RCBD) with three replications. Irrigation and rainfed conditions were assigned to main plots and chickpea genotypes were randomized in subplots. Pot experiment was conducted as factorial arrangement using RCBD with two factors including irrigation treatments (irrigation at -3 (control) and -12 bar (stress) of soil water potential) and 19 chickpea genotypes as second factor with three replications. Results showed that the effects of drought stress and genotype on grain yield was significant in the field experiment. Genotypes showed different responses to drought stress. In pot experiment some physiological traits showed specific relationship with genotype performance under field condition. In the reproductive stage, drought stress decreased leaf soluble protein from 17.5 to 5 mg.g-1. However, there was no relationship between concentration of total soluble leaf protein and drought tolerance, but increasing of proline and soluble carbohydrates concentration, improved stress tolerance index especially in the vegetative stage. Results showed positive relationship between accumulation of proline and soluble carbohydrates concentration (r = 0.59**), that revealed a common role of these osmolytes in improvement of drought stress tolerance in chickpea genotypes. In the vegetative stage, drought stress increased proline concentration from 0.27 to 2.4 mg.g-1 and soluble carbohydrates from 14 to 16.9 mg.g-1. These results indicated that soluble carbohydrates accumulation had stronger relationship with drought tolerance rather than proline concentration, and soluble carbohydrates had two fold higher osmotic adjustment than proline. It can be concluded that accumulation of soluble carbohydrates is a better index in selection for drought tolerance in chickpea. However, results showed no relationship between SOD activity and stress tolerance in chickpea genotypes. تنش خشکی, سوپراکسید دیسموتاز, کربوهیدرات‌های محلول برگ و نخود. Chickpea, Drought stress, Leaf soluble Carbohydrate and Superoxide dismu 109 124 http://agrobreedjournal.ir/browse.php?a_code=A-10-1-17&slc_lang=fa&sid=1 Adel Sio-Se Mardeh عادل سی و سه مرده 100319475328460011016 100319475328460011016 Yes دانشکده کشاورزی دانشگاه کردستان Sonia Gholami سونیا غلامی 100319475328460011017 100319475328460011017 No دانشجوی کارشناسی ارشد دانشکده کشاورزی دانشگاه کردستان Bahman Bahramnejad بهمن بهرام نژاد 100319475328460011018 100319475328460011018 No دانشکده کشاورزی دانشگاه کردستان Homayoun Kanouni همایون کانونی 100319475328460011019 100319475328460011019 No مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی کردستان Farideh Sadeghi فریده صادقی 100319475328460011020 100319475328460011020 No دانشکده کشاورزی دانشگاه کردستان