fa واکنش ژنوتیپهای گندم نان به تنش گرما در مراحل مختلف نمو تخصصي Special پژوهشي Scientific & Research تنش گرما در طول مراحل مختلف رشد و نمو، به ویژه مراحل نمو زایشی یکی از مهمترین عوامل محدودکننده عملکرد گندم (L. Triticum aestivum) در مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری میباشد. در این تحقیق اثرات شوک گرمای C°35 و C°40 در مراحل برجستگی دوگانه مریستم انتهایی ساقه، گردهافشانی و پر شدن دانه بر اجزای عملکرد پنج ژنوتیپ انتخاب شده از جرمپلاسم گندم بانک ژن گیاهی ملی ایران در شرایط کنترل شده گلخانه و اتاقک رشد (جهت اعمال تنش) بررسی گردید. واکنش ژنوتیپهای مورد بررسی نسبت به تنش گرما در مراحل مختلف رشد و نمو متفاوت بود، به طوریکه همه ژنوتیپها به جز ژنوتیپ KC-4511 نسبت به دمای C° 1± 35 به مدت هفت ساعت در روز برای یک دوره پنج روزه در مرحله برجستگی دوگانه تحمل نشان دادند، در حالیکه شوک دمای C°40 در این مرحله باعث از بین رفتن تمامی ژنوتیپها شد. شوک گرمای C°40 در مرحله گردهافشانی باعث کاهش بسیار شدید تعداد دانه در ژنوتیپهای اترک، KC-4511 و KC-4512 و موجب عدم تشکیل دانه در ژنوتیپهای KC-7732 و KC-7168 گردید. شوک گرمای C°40 در مرحله پر شدن دانه موجب کاهش شدید وزن هر دانه و وزن سنبله در ژنوتیپهای گندم مورد بررسی شد، در حالیکه تأثیر معنیداری بر تعداد دانه در سنبله نداشت. وزن هر دانه در ژنوتیپهای KC-7732 و KC-7168، به ترتیب 38% و 61 % کاهش پیدا کرد. کاهش وزن سنبله نیز از 39% در ژنوتیپ KC-4511 تا 64% در ژنوتیپ KC-7168 متغیر بود. براساس نتایج این تحقیق دورههای کوتاه شوک گرما، که احتمال وقوع این نوع تنش نیز در مزارع گندم ایران نیز محتمل است، به طرز آشکاری باعث کاهش پتانسیل عملکرد گندم می شود. نتایج این تحقیق نشان داد که برای اصلاح تحمل به گرما در گندم لازم است علاوه بر ارزیابی و انتخاب در برابر تنش در مرحله پر شدن دانه، به تنوع ژنتیکی گندمهای ایرانی در واکنش به تنش گرما در مرحله گردهافشانی نیز توجه شود، زیرا معمولاً تنش گرما در ایران از این مرحله حساس آغاز میگردد. Heat stress during crop developmental stages, particularly in reproductive phase, is considered a major factor reducing wheat yield in tropical and subtropical regions of the world. The effect of heat shock on yield components of five selected spring wheat genotypes was studied. The heat shock of 35°C and 40°C were imposed during double ridge, anthesis and grain filling stages under controlled environments (greenhouse and growth chamber). Genotypes responded differently to heat stress during all three stages. All genotypes except genotype KC-4511 were tolerant to heat stress of 35°C at double ridge stage of the shoot apex, while all genotypes examined were killed by the heat shock of 40°C at this stage. Heat shock of 40°C at anthesis dramatically reduced the number of grains per spike in genotypes Atrak, KC-4511 and KC-4512, while no kernel was produced in genotypes KC-7168 and KC-7732. Heat shock of 40°C at grain filling stage caused serious loss of grain weight and spike weight however, it didn't have any significant effect on the number of grains per spike. Grain weight was reduced by 38% in genotype KC-7732 and 61% in genotype KC-7168. Spike weight reduction ranged from 39% in genotype KC-4511 to 64% in genotype KC-7168. According to the results of this research short periods of heat shock which may occur in wheat growing areas of Iran, could substantially reduce the wheat yield. Results reported here implies that in a wheat breeding program for heat tolerance, necessary attention should also be paid to genotypic variation for heat tolerance at anthesis stage, in addition to the grain filling stage, because heat stress, usually, takes place from anthesis stage in Iran. تنش گرما, رشد و نمو گندم, اجزای عملکرد , تحمل به گرما, تنوع ژنتیکی Heat stress, Wheat development, Yield components, Heat tolerance, Genotypic variation 45 59 http://agrobreedjournal.ir/browse.php?a_code=A-10-1-255&slc_lang=fa&sid=1 Mahdi Alikhani مهدی علیخانی 100319475328460012459 100319475328460012459 Yes Javad Mozaffari جواد مظفری 100319475328460012460 100319475328460012460 No farrokh Darvish فرخ درویش 100319475328460012461 100319475328460012461 No Yousef Arshad یوسف ارشد 100319475328460012462 100319475328460012462 No