fa ارزیابی عمل ژن‌ها و وراثت‌پذیری صفات مهم گیاهی برنج (Oryza sativa L.) از طریق تجزیه میانگین نسل‌ها تخصصي Special پژوهشي Scientific & Research به منظور تعیین نوع عمل ژن‌ها و برآورد وراثت‌‌پذیری و تعداد ژن‌های کنترل کننده صفات مهم برنج، دو رقم برنج ایرانی به اسامی دیلمانی و سپیدرود در سال زراعی 1385 تلاقی داده شدند و نسل F1 به دست آمد. پس از خودگشنی بوته‌های F1 و نیز تلاقی آنها با هر دو والد در سال 1386، نسل‌های F2، BC1 و BC2 تولید شدند. بذر هردو والد (P1 و P2) به همراه بذر نسل‌های F1، F2، BC1 و BC2 در سال زراعی 1387 در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار در مزرعه پژوهشی دانشکده علوم کشاورزی دانشگاه گیلان کشت شدند و یازده صفت گیاهی شامل ارتفاع بوته، طول خوشه، تعداد خوشه در بوته، تعداد خوشه‌چه در خوشه، تعداد دانه در خوشه، تعداد خوشه‌چه پوک در خوشه، درصد باروری خوشه، وزن هزار دانه، عملکرد دانه، روز تا 50 درصد گل‌دهی و روز تا رسیدگی کامل مورد ارزیابی قرار گرفتند. با توجه به معنی‌دار شدن میانگین مربعات بین نسل‌ها برای تمامی صفات به غیر از وزن هزار دانه و تعداد دانه در خوشه، تجزیه میانگین نسل‌ها برای برآورد عمل ژن‌ها و وراثت‌پذیری صفات انجام شد. نتایج حاصل نشان داد که برای صفاتی مثل روز تا 50 درصد گلدهی و روز تا رسیدگی کامل دانه، عمل افزایشی ژن‌ها مهم‌تر از عمل غالبیت و برای سایر صفات مورد مطالعه به غیر از عملکرد دانه که در آن هر دو اثر افزایشی و غالبیت نقش داشتند، عمل غالبیت ژن‌ها مهم‌تر از افزایشی بود. در توارث صفات ارتفاع بوته، تعداد خوشه‌چه پوک در خوشه و عملکرد دانه علاوه بر عمل افزایشی و غالبیت ژن‌ها، اثرات متقابل اپیستازی نیز موثر بودند. برآورد درجه غالبیت ژن‌ها نشان داد که صفات روز تا 50 درصد گلدهی، روز تا رسیدگی کامل و عملکرد دانه تحت کنترل غالبیت نسبی ژن‌ها، طول خوشه تحت کنترل غالبیت کامل ژن‌ها و سایر صفات مورد مطالعه تحت کنترل فوق غالبیت ژن‌ها قرار دارند. میانگین وراثت‌پذیری عمومی صفات از 36/0 برای طول خوشه تا 82/0 برای روز تا 50 درصد گل‌دهی و میانگین وراثت‌پذیری خصوصی صفات از 07/0 برای ارتفاع بوته تا 69/0 برای روز تا 50 درصد گلدهی متغیر بود. میانگین تعداد ژن-های کنترل کننده صفات مورد مطالعه نیز از حداقل یک ژن برای صفات تعداد خوشه در بوته، تعداد خوشه‌چه در خوشه، درصد باروری خوشه و تعداد خوشه‌چه پوک در خوشه، تا 24 ژن برای عملکرد دانه در نوسان بود. به طور کلی با توجه به وجود اثر غالبیت ژنی در کنترل بیشتر صفات مورد مطالعه، تولید ارقام هیبرید برای افزایش عملکرد در واحد سطح در جمعیت حاصل از تلاقی ارقام دیلمانی و سپیدرود پیشنهاد می‌شود. در عین حال، نظر به اینکه ژن‌های با اثر افزایشی نیز در تبیین اکثر این صفات دخالت دارند، ابتدا استفاده از گزینش دوره‌ای برای تجمیع این ژن‌ها و گزینش لاین‌های با خواص زراعی مطلوب سودمند خواهد بود. To determine the gene action, heritability and number of genes controlling important traits in rice, two Iranian rice cultivars, Deylamani and Sepidroud were crossed in 2006. After selfing of F1 plants and back crossing with two parents in 2007, F2, BC1 and BC2 were developed. Seeds of two parents (P1 and P2) together with seed of F1, F2, BC1 and BC2 generations were grown in randomized complete block design with three replications at Research Field of the University of Guilan, Rasht, Iran, in 2008 cropping season. Eleven important agronomic traits including plant height, panicle length, panicle number per plant, spikelet number per panicle, grain number per panicle, empty spikelet number per panicle, panicle fertility percent, 1000 grain weight, days to 50 % flowering and days to maturity and grain yield were measured. Analysis of variance showed significant differences between generations for all traits, except 1000-grain weight and grain number per panicle. Therefore, generation mean analysis was performed to determine gene action and heritability of the traits of interest. Results showed that additive gene action for days to 50% flowering and days to maturity was more important than the dominance gene action, but for other traits, the dominance gene action was more important, expect for grain yield that was controlled by both additive and dominance gene actions. Furthermore, additive, dominance and epistatic effects had important roles in the inheritance of plant height, number of empty spikelets per panicle and grain yield. Estimation of degree of dominance also showed that days to 50% flowering, days to maturity and grain yield were controlled by partial dominance, panicle length by complete dominance and other traits by over-dominance effects. Average broad-sense heritability ranged from 0.36 to 0.82 for panicle length and days to 50% flowering, respectively, on the other hand, the average narrow-sense heritability varied from 0.07 to 0.69 for plant height and days to 50% flowering, respectively. Average number of genes controlling the traits ranged from at least one gene for panicle number per plant, spikelet number per panicle, panicle fertility percent and number of empty spikelets per panicle to 24 genes for grain yield. In conclusion, hybrid development will be an appropriate approach to improve plant height, panicle number per plant, spikelet number per panicle and number of empty spikelets per panicle.. However, for other traits, recurrent selection in segregating populations can be used to increase the frequency of favorable alleles, and then by hybridization between the selected lines with high performance the dominance gene effects are utilized. برنج, تجزیه میانگین نسل‌ها, عمل ژن و وراثت‌پذیری. Heritability, Gene action, Generation mean analysis and Rice. 408 423 http://agrobreedjournal.ir/browse.php?a_code=A-10-1-116&slc_lang=fa&sid=1 Babak Rabiei بابک ربیعی rabiei@guilan.ac.ir 100319475328460011630 100319475328460011630 Yes دانشکده علوم کشاورزی دانشگاه گیلان Ali Ghorbanipour علی قربانی پور 100319475328460011631 100319475328460011631 No دانشکده علوم کشاورزی دانشگاه گیلان