fa اثر سطوح کود نیتروژن بر عملکرد دانه و صفات وابسته به رشد دانه ژنوتیپ‌های گندم در شرایط تنش گرمای پس از گرده‌افشانی تخصصي Special پژوهشي Scientific & Research به منظور ارزیابی اثر مقادیر کود نیتروژن بر عملکرد دانه و روند رشد دانه ژنوتیپ‌های گندم در شرایط مطلوب و تنش گرمای پس از گرده‌افشانی، این تحقیق در دو سال زراعی 1386-1385 و 1387-1386 در مزرعه پژوهشی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اهواز اجرا شد. این پژوهش به صورت دو آزمایش مستقل، هر یک به صورت کرتهای یک‌بار خرد شده در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار صورت گرفت. آزمایش اول شامل کاشت ژنوتیپ‌ها در تاریخ کاشت توصیه شده (اول آذر ماه) بود و به منظور مصادف شدن مراحل فنولوژیکی رشد گیاه بعد از گرده‌افشانی با تنش گرمای پایان فصل، تاریخ کاشت ژنوتیپ‌ها در آزمایش دیگر در اول بهمن ماه در نظر گرفته شد. در هر آزمایش، سه سطح کود نیتروژن 50، 100 و 150 کیلوگرم نیتروژن خالص در هکتار به عنوان کرت اصلی و شش ژنوتیپ گندم (سه رقم گندم نان چمران، استار و ویری ناک و یک رقم گندم دوروم کرخه و دو لاین دوروم D-84-5و D-83-8) به عنوان کرت‌های فرعی در نظر گرفته شدند. نتایج نشان داد که در هر دو شرایط مطلوب و تنش گرمای پایان فصل، کاهش مصرف نیتروژن باعث کاهش معنی‌دار عملکرد دانه شد، اما اثر مقدار کود نیتروژن بر وزن هزار دانه، سرعت و مدت موثر پر شدن دانه معنی‌دار نبود. بیشترین و کمترین میانگین مدت موثر پر شدن دانه در شرایط مطلوب (26 روز) و تنش گرمای پایان فصل (13 روز) به رقم دیررس استار اختصاص داشت. افزایش دما در مرحله پر شدن دانه، میانگین سرعت پر شدن دانه را 15 درصد افزایش و میانگین مدت موثر پر شدن دانه و وزن هزار دانه ژنوتیپ‌های گندم را به ترتیب 40 و 31 درصد کاهش داد. مدت موثر پر شدن دانه در شرایط تنش گرمای پایان فصل کاهش یافت و این کاهش از طریق افزایش سرعت تجمع مواد فتوسنتزی در دانه قابل جبران نبود. ژنوتیپ‌های استار و D-84-5 که مرحلۀ گرده‌افشانی آنها دیرتر بود، به دلیل مصادف شدن مراحل پایانی رشد با تنش گرما، نسبت به ژنوتیپ‌های زودرس تر D-83-8 و ویری ناک، از شیب تغییرات مدت موثر پر شدن دانه، وزن دانه و عملکرد دانه بیشتری در شرایط تنش گرمای پایان فصل نسبت به شرایط مطلوب برخوردار بودند. To study the effect of nitrogen levels on grain yield and grain growth of wheat genotypes under optimum and post-anthesis heat stress conditions, two separate field experiments were conducted in delayed and optimum sowing dates in Ahvaz, Iran in 2006 - 2008 cropping seasons. The experimental site had a mild winter and dry, hot summer. Wheat genotypes in delayed sowing date experienced heat stress in post-anthesis. Each experiment was arranged as split plot in randomized complete block design with three replications. The N application rates were (50, 100, and 150 kg.ha-1) assigned to the main-plots. Sub-plots consisted of six bread and durum wheat genotypes. Results indicated that in both optimum and delayed sowing date, grain yield decreased significantly as nitrogen level decreased. The effect of N treatments on 1000-grain weight (TGW), effective grain filling rate (EGFR) and effective grain filling period (EGFP) was not significant. The longest and the shortest EGFP under optimum (26 days) and in delayed sowing date (13 days) belonged to cv. Star, respectively. High temperature during grain filling period, enhanced EGFR (15%) and reduced TGW (31%) and EGFP (40%). Therefore, although the rate of assimilate accumulation increased under stress conditions, but this enhancement could not compensate EGFP reduction and led to 31% reduction in TGW. Results also showed that genotypes that headed late (Star and D-84-5) generally had higher reduction in TGW and EGFP than those genotypes headed earlier under post-anthesis heat stress conditions. تنش گرمای پایان فصل, گندم, مدت موثر پر شدن دانه و نیتروژن. Grain growth, Nitrogen, Post-anthesis heat stress and Wheat. 219 233 http://agrobreedjournal.ir/browse.php?a_code=A-10-1-103&slc_lang=fa&sid=1 Shahram Lack شهرام لک 100319475328460011589 100319475328460011589 No دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات خوزستان Adel Modhej عادل مدحج adelmodhej2006@yhoo.com 100319475328460011590 100319475328460011590 Yes دانشگاه آزاد اسلامی واحد شوشتر