fa ارزیابی فراسنجه‌های ژنتیکی و وراثت پذیری صفات در برنج (.Oryza sativa L) با استفاده از روش دای‌آلل تخصصي Special پژوهشي Scientific & Research <strong><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:10.0pt;">به‌منظور بررسی کنترل ژنتیکی عملکرد و اجزای آن در برنج با استفاده از روش گرافیکی هیمن، 56 نتاج حاصل از تلاقی دای‌آلل همراه با هشت والد (مجموعاً 64 ژنوتیپ) در قالب طرح پایه بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار در بهار سال 1392در مزرعه پژوهشی مؤسسه تحقیقات برنج کشور کشت و صفات زراعی، عملکرد و اجزای آن مورد ارزیابی قرار گرفتند. برآورد فراسنجه‌های ژنتیکی برای عملکرد دانه به روش هیمن نشان داد که مقدار جزء افزایشی (</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">D</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:10.0pt;">) نسبت به دو جزء واریانس غالبیت (</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">H1</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:10.0pt;">) و</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">H2) </span></span></span></strong><strong><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:10.0pt;">) کمتر بوده و میانگین درجه غالبیت ژن‌ها از یک (741/1) بزرگتر بود. نتایج نشان داد که عملکرد دانه، تعداد دانه پر در خوشه، وزن صد دانه، تعداد خوشه در بوته و ارتفاع بوته تحت کنترل اثر افزایشی، غیرافزایشی ژن‌ها و اثر مادری و غیرمادری می‌باشند. لاین </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">RI184421</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:10.0pt;"> (حسن‌سرایی &times; سپیدرود) و لاین 23 (</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;">IR75479-199-3-3</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:10.0pt;">)، به‌ترتیب دارای بیشترین تعداد ژن‌های غالب و مغلوب برای عملکرد دانه بودند. ارتفاع بوته و طول خوشه تحت تأثیر اثر غالبیت ناقص ژن‌ها و عملکرد دانه، تعداد دانه پر در خوشه، وزن صد دانه و تعداد خوشه در بوته تحت تأثیر فوق غالبیت ژن‌ها قرار داشتند. وراثت‌پذیری عمومی صفات مورد بررسی بالا بود (بیش از 90 درصد). وراثت‌پذیری خصوصی ارتفاع بوته بالا بود که نشان دهنده نقش اثر افزایشی در کنترل ژنتیکی این صفت است. بر اساس نتایج این تحقیق، برای بهبود عملکرد و اجزای آن در برنج که&nbsp; تحت کنترل اثر غیرافزایشی ژن‌ها هستند، استفاده از تکنولوژی هیبرید و برای بهبود صفاتی مانند ارتفاع بوته و طول خوشه، با توجه به نقش کلیدی اثرات افزایشی در کنترل ژنتیکی آن‌ها استفاده از روش‌های به‌نژادی مبتنی بر انتخاب قابل توصیه هستند.</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:10.0pt;"></span></span></span></strong> To study the genetic control of grain yield and its components in rice using Hayman graphical method, 56 progenies obtained from diallel mating with eight parents (64 genotypes in total) were evaluated using randomized complete block design with three replications at research field of the Rice Research Institute of Iran in 2013. Agronomic traits, grain yield and its components were measured and recorded. Estimation of genetic parameters for grain yield by Hayman&rsquo;s method showed that the additive variance (D) was less than the two components of dominance variance (H1) and (H2), and the average degree of dominance of genes is greater than one (1.741). Results showed that grain yield, filled grain number per panicle, 100-grain weight, panicle number per plant, and plant height were under the control of additive and non-additive effects as well as maternal and non-maternal effects. Line RI184421 (Sepidrood &times; Hasansaraei) and line 23 (IR75479-199-3-3) had the highest number of dominant and recessive alleles for grain yield, respectively. Plant height and panicle length was affected by the incomplete dominance effect, and grain yield, filled grain number per panicle, 100-grain weight and panicle number per plant were controlled by the overdominance effect. The broad-sense heritability of studied traits was high (˃ 90%). Narrow-sense heritability was high for plant height, indicating the importance of additive effects in the genetic control of this trait. Based on the results of this study, it is recommended that to improve grain yield and its components in rice that are controlled by the non-additive gene effects by using hybrid technology and to improve traits such as plant height and panicle length using selection based breeding methods due to the key role of additive effects in their genetic control. آلل‌های غالب و مغلوب, برنج, دای‌آلل, عمل ژن و عملکرد دانه Diallel, Dominant and recessive alleles, Gene action, Grain yield and Rice. 97 112 http://agrobreedjournal.ir/browse.php?a_code=A-10-1225-1&slc_lang=fa&sid=1 Mehrzad Allahgholipour مهرزاد اله‌قلی‌پور mehrzadallahgholipour@yahoo.com 10031947532846007617 10031947532846007617 No Rice Research Institute of Iran, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Rasht, Iran مؤسسه تحقیقات برنج کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، رشت، ایران Alireza Haghighi Hasanalideh علیرضا حقیقی حسنعلیده haghighi.ag@gmail.com 10031947532846007618 10031947532846007618 No Rice Research Institute of Iran, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Rasht, Iran مؤسسه تحقیقات برنج کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، رشت، ایران Maryam Hosseini Chaleshtori مریم حسینی‌چالشتری Hosseinichaleshtorimaryam@gmail.com 10031947532846007619 10031947532846007619 Yes Rice Research Institute of Iran, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Rasht, Iran مؤسسه تحقیقات برنج کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، رشت، ایران Sharam Nazari شهرام نظری sharam_nazari1986@yahoo.com 10031947532846007620 10031947532846007620 No Rice Research Institute of Iran, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Rasht, Iran مؤسسه تحقیقات برنج کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، رشت، ایران Reza Nezamdoost Darestani رضا نظام دوست دارستانی r.nezamdoost96@gmail.com 10031947532846007621 10031947532846007621 No Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Rasht, Iran زیست شناسی دانشگاه گیلان Hamidreza Mosebzadeh حمیدرضا مسیب‌زاده Hr.mosayebzadeh@gmail.com 10031947532846007622 10031947532846007622 No Rice Research Institute of Iran, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Rasht, Iran مؤسسه تحقیقات برنج کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، رشت، ایران