fa اثر نسبت‌های افزایشی و جایگزینی در کشت مخلوط سورگوم علوفه‌ای (Sorghum bicolor L. Moench) و شبدر برسیم (.Trifolium alexandrinum L) بر تولید علوفه تخصصي Special پژوهشي Scientific & Research <strong><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:10.0pt;">به‌منظور ارزیابی تولید علوفه و نسبت برابری زمین در تیمارهای کشت مخلوط افزایشی و جایگزینی دو گیاه سورگوم علوفه&shy;ای و شبدر برسیم، آزمایشی در قالب طرح بلوک&shy;های کامل تصادفی با هشت تیمار و سه تکرار در مزرعه تحقیقاتی مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر کرج طی سال&shy;های زراعی 1395 و 1396 اجرا شد. تیمارهای آزمایشی شامل هشت نسبت کشت مخلوط 75 درصد سورگوم + 25 درصد شبدر، 50 درصد سورگوم + 50 درصد شبدر و 25 درصد سورگوم + 75 درصد شبدر (به‌صورت جایگزینی)؛ 100 درصد سورگوم + 50 درصد شبدر، 50 درصد سورگوم + 100 درصد شبدر و 100 درصد سورگوم + 100 درصد شبدر (به‌صورت افزایشی) و کشت خالص سورگوم و کشت خالص شبدر برسیم بودند. در این تحقیق عملکرد علوفه خشک سورگوم و شبدر، عملکرد معادل سورگوم و شبدر، محتوای پروتئین خام، قابلیت هضم ماده خشک، عملکرد پروتئین خام، عملکرد ماده خشک قابل‌هضم و نسبت برابری زمین برای تولید علوفه خشک و پروتئین مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتایج نشان داد که بیشترین عملکرد معادل سورگوم، عملکرد معادل شبدر، پروتئین خام و ماده خشک قابل‌هضم (به‌ترتیب 37598، 17915، 3163 و 17754 کیلوگرم در هکتار) از تیمار 100 درصد شبدر + 100 درصد سورگوم به دست آمد. کشت مخلوط 100 درصد سورگوم + 50 درصد شبدر نیز با تولید 16455 کیلوگرم ماده خشک قابل‌هضم در هکتار در گروه برتر قرار گرفت. <a name="OLE_LINK45">بالاترین نسبت برابری زمین برای تولید علوفه خشک و پروتئین (به‌ترتیب 61/1 و 71/1) در کشت مخلوط افزایشی 100 درصد شبدر + 100 درصد سورگوم به‌دست آمد. تیمارهای افزایشی 100 درصد شبدر + 50 درصد سورگوم و 50 درصد شبدر+100 درصد سورگوم نیز نسبت‌های برابری زمین بالایی داشته و در گروه برتر قرار گرفتند. بر اساس نتایج این آزمایش، کشت مخلوط افزایشی 100 درصد شبدر + 100 درصد سورگوم به‌عنوان تیمار برتر شناخته شده و جهت توسعه کشاورزی پایدار در تولید این دو گیاه علوفه‌ای مناسب‌تر است.</a></span></span></strong> <h2>To evaluate forage production and land equivalent ratio (LER) in additive and replacement intercropping systems of forage sorghum and berseem clover, a field experiment was conducted using randomized complete block design with eight treatments and three replications at the research field station of Seed and Plant Improvement Institute, Karaj, Iran, in 2016-17 and 2017-18 growing seasons. The experimental treatments consisted of eight intercropping ratios: 75% sorghum + 25% clover (S₇₅C₂₅), 50% sorghum + 50% clover (S₅₀C₅₀), 25% sorghum + 75% clover (S₂₅C₇₅), as replacement intercropping systems and100% sorghum + 50% clover (S₁₀₀C₅₀), 50% sorghum + 100% clover (S₅₀C₁₀₀), 100% sorghum + 100% clover (S₁₀₀C₁₀₀), as additive intercropping systems, as well as sorghum monoculture (S₁₀₀C₀) and <a name="OLE_LINK10"></a><a name="OLE_LINK9">clover monoculture </a>(S₀C₁₀₀). In this experiment, dry forage yield of sorghum and clover, equivalent yield of sorghum and clover, crude protein content, dry matter digestibility, crude protein yield, digestible dry matter yield and LER for dry forage and protein production were evaluated. The results showed that the highest equivalent yield of sorghum, equivalent yield of clover, crude protein, and digestible dry matter yield were obtained from S₁₀₀C₁₀₀ treatment with 37598, 17915, 3163, and 17754 kg.ha^-1, respectively. <a name="OLE_LINK2"></a><a name="OLE_LINK1">S₁₀₀C₅₀ also ranked in the superior group with 16455 kg.ha^-1 of digestible dry matter. </a>The highest land equivalent ratios for dry forage and protein production (1.61 and 1.71, respectively) were calculated for S₁₀₀C₁₀₀. S₁₀₀C₅₀ and S₅₀C_100. According to the results of this study, additive intercropping of 100% sorghum + 100% clover can be recommended as the superior intercropping system to meet sustainable agricultural goals in production of these two forage crops.</h2> پروتئین خام, شبدر برسیم, عملکرد معادل, قابلیت هضم ماده خشک و نسبت برابری زمین Berseem clover, Crude protein, Dry matter digestibility, Equivalent yield and Land equivalent ratio. 239 251 http://agrobreedjournal.ir/browse.php?a_code=A-10-899-1&slc_lang=fa&sid=1 Naghme Ashoori نغمه عاشوری naash53@yahoo.com 10031947532846006993 10031947532846006993 No Department of Agronomy and Plant Breeding, Miyaneh Branch, Islamic Azad University, Miyaneh, Iran. گروه زراعت و اصلاح نباتات، واحد میانه، دانشگاه آزاد اسلامی، میانه، ایران. Mehrdad Abdi مهرداد عبدی dr.mehrdad.abdi@gmail.com 10031947532846006994 10031947532846006994 No Department of Agronomy and Plant Breeding, Miyaneh Branch, Islamic Azad University, Miyaneh, Iran. گروه زراعت و اصلاح نباتات، واحد میانه، دانشگاه آزاد اسلامی، میانه، ایران. Farid Golzardi فرید گل‌زردی f.golzardi@areeo.ac.ir 10031947532846006995 10031947532846006995 Yes Seed and Plant Improvement Institute, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Karaj, Iran. مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، کرج، ایران Jalil Ajalli جلیل اجلی jalil.ajali@yahoo.com 10031947532846006996 10031947532846006996 No Department of Agronomy and Plant Breeding, Miyaneh Branch, Islamic Azad University, Miyaneh, Iran. گروه زراعت و اصلاح نباتات، واحد میانه، دانشگاه آزاد اسلامی، میانه، ایران. Mohammad Nabi Ilkaee محمدنبی ایلکایی mn64_ilkaee@yahoo.com 10031947532846006997 10031947532846006997 No Department of Agronomy and Plant Breeding, Karaj Branch, Islamic Azad University, Karaj, Iran. گروه زراعت و اصلاح نباتات، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران..